Wie door de polders van De Ronde Venen fietst, ziet af en toe iets wat niet in het vlakke landschap lijkt te passen. Een groene heuvel met bomen, omringd door een gracht. Een betonnen gebouw half in de aarde. Een rechte dijk die nergens heen lijkt te gaan. Het zijn sporen van de Stelling van Amsterdam, een verdedigingslinie rond de hoofdstad die nooit in een oorlog is gebruikt, maar die het landschap hier wel heeft gevormd. In dit stuk leest u wat de Stelling was en welke forten u in en rond De Ronde Venen kunt vinden.
Wat de Stelling van Amsterdam was
De Stelling van Amsterdam is een verdedigingsring van ongeveer 135 kilometer rond Amsterdam. Hij werd gebouwd tussen 1880 en 1920. Rond de stad kwam een ring van forten en batterijen, die de hoofdstad moest beschermen als het land werd aangevallen.
De Stelling werkte niet in de eerste plaats met muren, maar met water. Als er gevaar dreigde, konden de polders rond de stad onder water worden gezet door de bemaling en de afwatering stil te leggen. De forten lagen bij de plekken waar dat water een opening liet, zoals dijken, wegen en spoorlijnen.
Op de lijst van werelderfgoed staan 45 forten en batterijen van de Stelling. De Stelling werd in 1996 werelderfgoed van Unesco. In 2021 werd de Nieuwe Hollandse Waterlinie aan dat werelderfgoed toegevoegd, zodat de twee linies nu samen een werelderfgoed vormen.
De Stelling heeft nooit actief dienst gedaan. Veel forten zijn bewaard gebleven en hebben inmiddels een nieuwe functie gekregen, als natuurgebied, bedrijfsruimte of plek voor evenementen.
Baksteen en beton
De eerste forten werden in baksteen ontworpen. Latere forten werden in beton uitgevoerd. Er waren verschillende standaardontwerpen, zoals model A en model B, en de forten van model A werden in ongewapend beton gebouwd. Wie meerdere forten bezoekt, ziet die verschillen terug: het ene fort heeft gemetselde muren, het andere strakke betonnen gebouwen onder een dikke laag aarde.
Fort bij Abcoude
Het Fort bij Abcoude ligt ten oosten van het dorp, tussen de Angstel en de spoorlijn van Amsterdam naar Utrecht. Het was het eerste fort dat voor de Stelling werd gebouwd. De bouw begon in 1884. Het fort was ontworpen in baksteen, maar nadat de bouw een tijd had stilgelegen, werd een deel in beton afgemaakt, met een dak van brikkenbeton.
Het fort is vrijwel intact. Sinds 2006 is het eigendom van Natuurmonumenten, en het is een rijksmonument. Het terrein is een rustplek voor vogels, waaronder de ijsvogel, en vleermuizen gebruiken het voormalige reduit, het centrale gebouw van het fort. Het fort is niet het hele jaar open. Kijk voor de actuele openstelling op de site van Natuurmonumenten. Meer over de omgeving leest u in Abcoude en het Gein.
Fort in de Botshol
In de Noorderpolder van Waver-Botshol, ten zuiden van de Waver, ligt het Fort in de Botshol. Het is een bijzonder fort, omdat het nooit is afgebouwd. Het verdedigbare aardwerk dateert uit 1895, maar de betonnen gebouwen die er zouden komen, zijn uitgesteld en nooit gebouwd. Wat u ziet, is dus een fort in zijn eenvoudigste vorm: wallen en water.
De oorspronkelijke brug had een middendeel dat weggehaald kon worden. In de jaren tachtig werd hij vervangen door een eenvoudige houten brug. Het fort is eigendom van Natuurmonumenten, is ingericht als natuurgebied en is een rijksmonument.
Fort Waver-Amstel
Fort Waver-Amstel ligt bij Nessersluis, in de polder Groot-Mijdrecht, op de plek waar de Oude Waver en de Amstel samenkomen. Het is een fort van model B, gebouwd tussen 1886 en 1911. In het open polderlandschap is het de enige verhoging, en daardoor ziet u het al van ver.
Op 28 oktober 1951 werd de vestingstatus opgeheven, maar Defensie gebruikte het fort daarna nog een tijd voor de opslag van munitie. Tegenwoordig is het in handen van Natuurmonumenten en wordt het gebruikt als bedrijfsruimte, onder meer voor de opslag van wijn. Het is een rijksmonument.
Fort bij Uithoorn
Het Fort bij Uithoorn ligt, anders dan de naam doet vermoeden, in Amstelhoek, en dus in De Ronde Venen. Het is zichtbaar vanaf de N196. Er lagen eerst aarden wallen. In 1887 werd besloten tot een fort, en tussen 1909 en 1911 kwamen de bomvrije gebouwen. In 1917 kreeg het fort een eenheid voor luchtafweer. Het fort is eigendom van Staatsbosbeheer en wordt gebruikt voor evenementen en opslag.
Fort aan de Drecht en Fort bij De Kwakel
Aan de overkant van de provinciegrens, in de gemeente Uithoorn, liggen nog twee forten. Fort aan de Drecht ligt in de Uithoornse polder, voor de liniedijk. De bouw begon in 1884 en het fort was in 1911 klaar. Sinds 1978 is het van de gemeente Uithoorn. Het is een provinciaal monument en wordt gebruikt als verzamelgebouw, met ruimte voor horeca, exposities en verenigingen. In de keelkazemat is een kleine tentoonstelling te zien.
Het Fort bij De Kwakel werd vanaf 1890 gebouwd en was in 1906 klaar. Vanaf 1959 was het niet meer in gebruik.
Verder langs de linie
Ten noordoosten van het Fort bij Abcoude ligt het Fort bij Nigtevecht, en verder langs de linie volgen onder meer het Fort bij Hinderdam en, aan de zuidwestkant, de forten bij Kudelstaart en Aalsmeer. Wie de hele Stelling wil zien, heeft meer dan een dag nodig.
Een stukje verderop, in Nieuwersluis aan de Vecht, ligt bovendien Fort Nieuwersluis. Dat hoort niet bij de Stelling maar bij de oudere waterlinies. Het werd in 1673 gebouwd voor de Oude Hollandse Waterlinie en in 1815 opgenomen in de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Langs de forten fietsen
De forten in en rond De Ronde Venen liggen op fietsafstand van elkaar. Er zijn fietsroutes uitgezet die meerdere forten van de Stelling in de streek met elkaar verbinden, door de polders en langs het water. Op de site forten.nl vindt u routes en informatie over activiteiten. Ook het Gein bij Abcoude, dat deel uitmaakt van de Stelling, past goed in zo'n tocht.
Een paar tips voor onderweg:
- Niet elk fort is vrij toegankelijk. Sommige zijn natuurgebied, andere worden als bedrijfsruimte gebruikt. Bekijk ze dan vanaf de openbare weg.
- Kijk vooraf of er open dagen of rondleidingen zijn. Die verschillen per fort en per seizoen.
- Neem een kaart mee waarop de oude inundatiegebieden staan. Dan ziet u beter waarom de forten precies op die plekken liggen.
Een landschap dat nooit onder water ging
Het bijzondere aan de Stelling is dat het water nooit echt is gekomen. Toch ziet u het idee nog overal terug. De forten liggen bij de dijken en wegen, op de plekken die droog zouden blijven. Daartussen liggen de lage polders die onder water hadden moeten komen. Wie dat eenmaal weet, kijkt anders naar het landschap rond Waverveen, Amstelhoek en Abcoude.
Een dag langs de forten
Een tocht langs de forten kan lang worden, zeker als u er een paar wilt bekijken en tussendoor wilt pauzeren. Wie halverwege moe wordt of door het weer wordt overvallen, kan zich laten ophalen. Taxi de Gouden Venen rijdt dag en nacht in De Ronde Venen en omgeving. U belt of appt naar +31 6 17 10 10 36, of boekt via de website. Ritten binnen de regio worden berekend op tijd en kilometers. Meer over onze ritten leest u op de pagina diensten.