Ten zuiden van De Ronde Venen, net voorbij Kamerik, ligt Woerden. Voor veel mensen is het vooral de naam van een treinstation waar ze langs rijden. Wie uitstapt en de binnenstad in loopt, vindt een oude vestingstad met een kasteel, een stadhuis met trapgevel, twee grote kerken en een molen. In dit stuk vertellen we over de geschiedenis van Woerden en wat u tijdens een bezoek kunt zien.
Waar Woerden ligt
Woerden ligt in het westen van de provincie Utrecht, aan de oostrand van het Groene Hart. De gemeente telt ruim vijftigduizend inwoners. Behalve de stad zelf horen ook de dorpen Harmelen, Kamerik en Zegveld bij de gemeente. Woerden grenst onder meer aan De Ronde Venen en Nieuwkoop, en Utrecht ligt op korte afstand.
Romeins begin
De geschiedenis van Woerden begint bij de Romeinen. Rond het jaar 41 na Christus stichtten zij hier een militaire post, die Laurium heette. Die lag aan de grens van het Romeinse rijk, langs de Rijn. De post bleef in gebruik tot ongeveer het jaar 270. Het fort lag op de plek van het huidige centrum. Daar ligt nu een zeer lage heuvel, en de omtrek van het Romeinse fort is in de bestrating aangegeven. De Petruskerk staat op die heuvel. Wie over het plein loopt, kan dus letterlijk de lijnen van het castellum volgen.
Bij opgravingen zijn in Woerden ook Romeinse schepen gevonden. Het bekendste is de Woerden 7, die in 2003 werd gevonden bij de bouw van een parkeergarage. Het was een platbodem voor de rivier, ruim vier meter breed en mogelijk bijna dertig meter lang, die gezeild of geroeid kon worden. Ook een graanschip en uitgeholde boomstamkano's zijn hier opgegraven.
Sinds 27 juli 2021 hoort het fort van Woerden bij het werelderfgoed van de Neder-Germaanse Limes, de noordgrens van het Romeinse rijk. Een deel van de vondsten is te zien in het stadsmuseum.
Stad en vesting
In 1372 kreeg Woerden stadsrechten. In de eeuwen daarna groeide het uit tot een vestingstad met wallen en grachten. Woerden maakte deel uit van de Oude Hollandse Waterlinie, een verdedigingslinie langs de oost- en zuidgrens van Holland. De linie werd in 1672 ontworpen en combineerde vestingsteden met polders die onder water werden gezet. Alleen de dijken bleven droog, en die konden met een klein leger worden verdedigd. Woerden was niet vanaf het begin een van de vestingen, maar kwam er later bij. In 1815 werd de linie vervangen door de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Die ligging aan de linie had ook een keerzijde. In 1672, tijdens de Franse inval, had de stad zwaar te lijden onder de bezetting. In 1813 volgde de Ramp van Woerden, waarbij 28 burgers om het leven kwamen. In 1874 verloor Woerden de status van vesting.
In 1855 kreeg Woerden een spoorverbinding. Begin jaren zestig werd een deel van de Oude Rijn in de binnenstad gedempt. Daardoor ziet het centrum er nu anders uit dan op oude prenten.
Het kasteel
Een van de bekendste gebouwen van Woerden is het kasteel. Het werd tussen 1407 en 1415 gebouwd in opdracht van Jan van Beieren, heer van Woerden. Het kasteel heeft in de loop van de eeuwen veel verschillende functies gehad. Het was een militaire gevangenis tot 1872, en van 1861 tot 1872 ook een vrouwengevangenis. Later diende het als hospitaal, als opvangkamp voor Ambonezen en als centraal kledingmagazijn van het ministerie van Defensie.
Eind jaren tachtig werd het kasteel gerestaureerd en kreeg het een kantoorfunctie. Tegenwoordig zijn er appartementen en horeca, en sinds 2007 kan er ook getrouwd worden. Het kasteel is een rijksmonument. Ook als u niet naar binnen gaat, is het de moeite waard om er even omheen te lopen.
Het Stedehuys en het stadsmuseum
Op het Kerkplein staat het Stedehuys, het voormalige stadhuis van Woerden. De onderste verdieping werd in 1501 gebouwd. In 1538 kreeg het gebouw de functie van stadhuis, en in 1601 kwam er een verdieping bij. Het gebouw heeft een trapgevel in laatgotische stijl en is een rijksmonument.
Van 1889 tot 1933 was het Stedehuys een kantongerecht. Sinds 1933 is er een museum gevestigd. Het huidige Stadsmuseum Woerden werd in 2023 vernieuwd. De vaste tentoonstelling heet Het verhaal van Woerden. Daarin ziet u onder meer Romeinse voorwerpen en andere bodemvondsten, waaronder het Zwaard van Woerden. Daarnaast zijn er wisselende tentoonstellingen over kunst, vooral over het Nederlandse landschap en het Groene Hart, met werk van schilders van de Haagse School en van Woerdense kunstenaars. Kijk voor openingstijden en toegangsprijzen op de site van het museum.
Op de hoek van de Kerkstraat en de Havenstraat staat een schandpaal uit 1567. Een klein maar opvallend overblijfsel van hoe er vroeger recht werd gesproken.
Kerken en een molen
Woerden heeft twee grote kerken: de Petruskerk en de Sint-Bonaventurakerk. Wie van oude kerkgebouwen houdt, kan ze allebei in een wandeling meenemen.
Daarnaast heeft Woerden een molen, De Windhond. Het is een van de herkenningspunten van de stad en een mooi eindpunt voor een wandeling.
Kaas
Woerden heeft een lange band met kaas. Sinds 1885 wordt er een kaasmarkt gehouden. De stad ligt in het veenweidegebied, waar de melkveehouderij al eeuwen het landschap bepaalt. Wilt u een kaasmarkt meemaken, kijk dan vooraf wanneer die plaatsvindt. Data en tijden kunnen per jaar en per seizoen verschillen.
Een wandeling door de vesting
De binnenstad van Woerden is compact en goed te voet te verkennen. Een mogelijke route:
- Begin op het Kerkplein, bij het Stedehuys en het museum, en loop daarna naar de Petruskerk op de heuvel van het Romeinse fort.
- Zoek op de hoek van de Kerkstraat en de Havenstraat de schandpaal op.
- Loop daarna naar het kasteel en sluit af bij molen De Windhond.
Gebruik een plattegrond of de kaart op uw telefoon, dan vindt u de plekken makkelijk. Met een bezoek aan het museum erbij is een middag goed gevuld. Wie de Romeinse tijd interessant vindt, begint het best in het museum en loopt daarna naar buiten om te zien waar de vondsten vandaan komen. Neem er rustig een middag voor, zeker als u ook het museum wilt bezoeken.
Woerden en Steinhagen
Een klein weetje voor wie door de stad loopt en de naam Steinhagen tegenkomt: sinds 1972 is Woerden een partnerstad van het Duitse Steinhagen.
Woerden en de streek eromheen
Woerden is een goede uitvalsbasis voor wie het Groene Hart wil zien. Ten noorden ligt Kamerik, een lintdorp langs de Kamerikse Wetering. Verder naar het noorden komt u bij de Nieuwkoopse Plassen en bij De Ronde Venen. Wie een dag in Woerden combineert met een fietstocht door de polders, ziet in een keer de stad en het landschap eromheen.
Meer over de dorpen ten noorden van Woerden leest u in Kamerik en Noorden.
Vanuit Woerden op reis
Woont u in Woerden, of logeert u er, dan kunt u ook vanuit Woerden een taxi bestellen naar Schiphol, Amsterdam of Utrecht. Taxi de Gouden Venen rijdt vanuit Woerden tegen vaste prijzen. Voor een tot vier personen is dat 75 euro naar Schiphol, 70 euro naar Amsterdam Centrum en 65 euro naar Utrecht Centrum of het UMC. Met vijf tot acht personen is het 90 euro naar Schiphol, 120 euro naar Amsterdam Centrum en 105 euro naar Utrecht. Alle prijzen staan op de pagina tarieven. Boeken kan dag en nacht via de website, WhatsApp of op +31 6 17 10 10 36. De chauffeur belt u altijd even om de rit te bevestigen.